Wormenhotel maken of kopen: wat is echt goedkoper?

Door Ramon van Berkom

Waarom deze vraag meer geld scheelt dan je denkt

Zoek op wormenhotel maken en je vindt binnen een minuut tien stappenplannen met drie emmers, een boor en een handvol bladeren. Ze kloppen allemaal. Wat er in vrijwel alle stappenplannen ontbreekt is de optelsom onderaan.

Dat komt doordat de emmers het goedkoopste onderdeel zijn. Drie stapelbare emmers van tien liter kosten samen 15 tot 25 euro bij een bouwmarkt, en soms heb je ze al staan. Daarmee lijkt de zaak beslist. Maar een wormenhotel zonder wormen is een stapel emmers, en juist die wormen zijn de post waar het misgaat in de meeste rekensommen.

Bosch DIY zet het in zijn eigen bouwinstructie eerlijk neer: 500 compostwormen kosten 25 tot 35 euro, en dat is ongeveer evenveel als het wormenhotel zelf. Reken je dat mee, dan zit een zelfgebouwde bak al snel op 45 tot 60 euro. De goedkoopste kant-en-klare bak in toplijst met wormenhotels kost 77,99 euro. Het verschil is dus geen factor drie, zoals de DIY-artikelen suggereren, maar ongeveer 20 tot 30 euro.

Hoe een zelfgebouwd wormenhotel werkt

Het principe is simpel en al tientallen jaren hetzelfde. Je stapelt drie identieke emmers of bakken. In de bovenste gooi je je groente- en fruitafval. In de middelste zitten de wormen, die door gaten in de bodem naar het verse voedsel omhoog kruipen. De onderste emmer heeft geen gaten en vangt het percolaat op, de vloeistof die uit het proces komt.

De gaten boor je van maximaal negen millimeter. Groter en de compost valt mee naar beneden, kleiner en het vocht loopt niet weg. Op het deksel komen luchtgaatjes, want zonder zuurstof slaat het proces om. Milieu Centraal waarschuwt daar expliciet voor: composteer je verkeerd, dan verloopt het rottingsproces zonder zuurstof en ontstaan methaan of lachgas.

De bedding onderin is bladeren, karton of stro, nat gemaakt tot het aanvoelt als een uitgeknepen spons. Dat is de meest genoemde vuistregel in alle handleidingen en hij klopt: te droog en de wormen sterven, te nat en de bak gaat stinken. Welke soort je nodig hebt staat in de uitleg over de wormenbak op Wikipedia. Kort gezegd: een strooiselworm zoals de Eisenia fetida, niet de regenworm uit je gazon.

Waar moet je op letten?

✓ Emmers moeten precies in elkaar passen, anders zakt de bovenste tot op de compost

✓ Voedselveilig kunststof, geen emmers waar chemie in heeft gezeten

✓ Een onderste bak zonder gaten, met een steen of blokje eronder voor de tussenruimte

✓ Een deksel dat sluit maar wel lucht doorlaat

✓ Donker materiaal of een donkere plek, want wormen mijden licht

✓ Reken de wormen mee in je budget, niet pas achteraf

Zo pak je het slim aan

Wil je het echt goedkoop houden, dan zit de winst niet in de bak maar in de wormen. Die kun je namelijk gratis krijgen.

• Vraag ze bij een volkstuinvereniging of via een buurtapp; wie een goed lopende bak heeft, houdt elke drie maanden over
• Lok ze zelf: leg een hoop bladafval neer met een emmer erover en na een paar dagen zitten er wormen in
• Neem altijd een flinke hand van de omringende strooisellaag mee, daar zitten de micro-organismen in die het voorwerk doen
• Begin met minder afval dan je denkt; overvoeren is de meest gemaakte beginnersfout
• Bewaar de derde emmer, ook als je met twee begint. Je hebt hem later nodig

Wat je nodig hebt als je zelf bouwt

De boodschappenlijst is kort, maar twee posten worden structureel vergeten.

• Drie identieke stapelbare emmers of bakken, minimaal tien liter per stuk
• Een deksel dat op de bovenste emmer past
• Een boor met een houtboor of metaalboor van acht tot negen millimeter
• Twee bakstenen of houtblokjes om de onderste emmer vrij te houden
• Compostwormen, 250 gram voor een systeem van deze omvang
• Bedding: natte herfstbladeren, gescheurd karton of stro
• Een oude handdoek of hennepmat om de bovenste laag af te dekken

Die laatste twee zijn de vergeten posten. Zonder bedding hebben de wormen geen leefruimte en blijven ze in het verse afval zitten, waar het te zuur voor ze is. En zonder afdeklaag krijg je binnen twee weken fruitvliegjes, want die komen af op onbedekt fruitafval. Een oude handdoek werkt net zo goed als een gekochte hennepmat.

Over de emmers: kies iets waar geen chemie in heeft gezeten. Voedselemmers van een bakker of horecazaak zijn ideaal en vaak gratis. Verfemmers en schoonmaakverpakkingen zijn dat niet, ook niet als je ze goed uitspoelt.

Wat kost het, met alle posten erbij

Hieronder de twee routes naast elkaar. De prijzen van de kant-en-klare bakken zijn gecontroleerd op de productpagina van de aanbieder.

Zelf maken, alles meegerekend: drie emmers 15 tot 25 euro, compostwormen 27 euro voor 250 gram (of 0 euro als je ze krijgt), bedding en karton meestal gratis, boor eenmalig 0 tot 30 euro als je er nog geen hebt. Totaal 42 tot 82 euro, of 15 tot 55 euro als je de wormen gratis regelt.

Kant en klaar kopen: instapmodel van 30 liter vanaf 77,99 euro, middenklasse van 36 tot 64 liter tussen 85 en 110 euro, houten en designmodellen 130 tot 328 euro. Bij twee modellen zitten de compostwormen erbij, bij de rest niet.

De conclusie is minder eenduidig dan de meeste artikelen doen voorkomen. Regel je de wormen gratis, dan is zelf maken duidelijk goedkoper en scheelt het al snel 50 euro. Moet je de wormen kopen, dan praat je over 20 tot 30 euro verschil, en daarvoor lever je een kraantje, een filterdoek, een net oogstsysteem en een handleiding in.

Er is nog een detail dat de rekensom kan kantelen. Twee van de negen bakken die wij vergeleken worden geleverd inclusief compostwormen. Bij een daarvan zit 250 gram wormen bij een bak van 36 liter voor 85,90 euro, wat betekent dat je de bak zelf feitelijk voor 59 euro hebt. Dan is het verschil met zelfbouw vrijwel verdwenen. Wie de moeite van het bouwen wil overslaan, doet er goed aan juist naar die twee te kijken.

En reken op de langere termijn ook mee dat een gekochte bak restwaarde heeft. Op tweedehandssites gaan gebruikte wormentorens vlot weg voor de helft van de nieuwprijs, terwijl drie geboorde emmers niets opleveren. Stop je er na twee jaar mee, dan kost een gekochte bak je netto minder dan de zelfbouw.

Wat je inlevert bij zelf maken

Dit is het deel dat de DIY-stappenplannen overslaan, dus hier wat langer bij stilstaan.

Oogsten wordt handwerk. Bij een gekochte toren schuif je de onderste la eruit en klaar. Bij emmers moet je de compost met de hand van de wormen scheiden, en dat kost per oogst een half uur. Je doet dat twee tot drie keer per jaar.

Geen kraantje. Het percolaat moet je overgieten uit de onderste emmer. Dat lukt, maar het knoeit en je vergeet het sneller. Blijft het te lang staan, dan gaat het ruiken en dan is het ook niet meer geschikt voor je planten.

Geen filterdoek. Zonder doek zakken er compostdeeltjes mee naar de opvangbak en verstoppen de gaatjes. Verstopte gaatjes zijn de nummer een oorzaak van een te natte bak.

Uitbreiden is lastiger. Bij een kant-en-klaar systeem koop je een extra ring bij. Bij emmers moet je precies dezelfde emmer terug zien te vinden, en die is er over twee jaar meestal niet meer.

Minder isolatie. Dunne emmers volgen de buitentemperatuur vrijwel direct. De dikkere wanden van een gekocht systeem dempen dat, wat in de winter en tijdens een hittegolf het verschil kan maken tussen trage wormen en dode wormen. Zet je zelfbouw in de winter dus echt uit de vrieskou, of haal hem binnen.

Dat gezegd hebbende: geen van deze punten maakt zelfbouw een slecht idee. Het zijn ongemakken, geen blokkades. Miljoenen mensen composteren al decennia met niets anders dan gestapelde bakken. De vraag is alleen of jij die ongemakken 25 euro waard vindt.

Veelgemaakte fouten

De fouten die je op forums het vaakst voorbij ziet komen, in volgorde van hoe vaak ze misgaan.

• Regenwormen uit de tuin gebruiken. Die kruipen liever de grond in en verdwijnen of gaan dood
• Gaten van twee of drie millimeter boren omdat dat netter lijkt; ze slibben binnen een maand dicht
• De bak in de volle zon zetten. Boven de 30 graden houdt het proces op en de wormen vluchten
• Meteen een volle emmer afval erin kieperen. Begin met een handvol per paar dagen
• Vlees, vis, zuivel en gekookte etensresten toevoegen. Die trekken maden en ratten aan
• Vergeten dat de bak in de winter uit de vrieskou moet

Wanneer is zelf maken duidelijk de betere keuze?

Om het concreet te maken, drie situaties waarin de doe-het-zelf-route zonder twijfel wint.

Je kunt aan gratis wormen komen. Dit is verreweg de sterkste reden. Een gezonde wormenpopulatie verdubbelt ongeveer elke drie maanden, dus iedereen met een lopende bak houdt over. Een oproep in een buurtapp of een bericht bij de volkstuinvereniging levert vaak binnen een week resultaat. Daarmee valt de grootste kostenpost weg en bouw je een werkend systeem voor 15 tot 25 euro.

Je wilt eerst uitproberen of het bij je past. Composteren met wormen is niet voor iedereen. Sommige mensen vinden het fascinerend, anderen raken het na drie maanden beu. Voor 20 euro uitzoeken tot welke groep je hoort is verstandiger dan meteen 100 euro uitgeven. Bevalt het, dan koop je alsnog een systeem en verhuizen de wormen gewoon mee.

Je doet het met kinderen. Het bouwen is dan het halve doel. Gaten boren, bladeren verzamelen, wekelijks kijken hoe ver de wormen zijn: dat werkt beter met een zelfgemaakte bak waar je in kunt kijken dan met een gesloten toren. Op scholen is dit niet voor niets het standaardproject.

Omgekeerd geldt: zit je in geen van deze drie situaties en wil je vooral dat het gewoon werkt, dan is de meerprijs van een kant-en-klaar systeem goed besteed. Het is 25 tot 30 euro voor een kraantje, filterdoeken, makkelijk oogsten en de zekerheid dat het formaat klopt.

Ervaringen

• Wie handig is en al emmers heeft liggen, is binnen een uur klaar en houdt er een werkend systeem aan over
• Veel bouwers stappen na een of twee jaar alsnog over op een gekochte bak, meestal vanwege het oogsten
• Mensen die de wormen gratis kregen, zijn het meest tevreden over de kosten; wie ze kocht, ziet het prijsverschil grotendeels verdampen
• Gezinnen van vier lopen met drie emmers van tien liter binnen een half jaar tegen de capaciteit aan

💬 Twijfel je nog? Kijk dan eerst welk formaat je nodig hebt. Dat bepaalt vaker de uitkomst dan de prijs.

Verder lezen

Weet je na dit alles dat je liever een kant-en-klare bak koopt, dan staat in onze vergelijking van negen wormenhotels per model wat je krijgt, wat het kost en hoe lang de levering duurt. Twee van de negen modellen worden inclusief compostwormen geleverd, wat het prijsverschil met zelf maken nog verder verkleint.