Zelfredding in open water: wat werkt echt en wat niet

Door Ramon van Berkom

Wat zelfredding in open water eigenlijk betekent

Zelfredding is het vermogen om jezelf uit een probleem te helpen zonder dat er iemand anders aan te pas komt. In open water valt dat uiteen in twee heel verschillende dingen: voorkomen dat je in de problemen komt, en iets kunnen doen op het moment dat het toch gebeurt. De meeste producten die als veiligheidsoplossing worden verkocht richten zich op het tweede. Het eerste levert in de praktijk veel meer op.

Dat onderscheid is belangrijk omdat er de laatste jaren een stroom aan gadgets op de markt is gekomen die belooft je te redden. Sommige daarvan doen wat ze zeggen. Andere geven vooral een gevoel van veiligheid dat niet in verhouding staat tot wat het product feitelijk kan.

De norm die het verschil maakt

Er bestaat een Europese norm voor drijvende reddingsmiddelen: de ISO 12402 serie. Die deelt producten in op drijfvermogen, uitgedrukt in newton, en op wat het middel doet met een drager die niet meer meewerkt. Dat laatste is het belangrijkste onderscheid dat er bestaat.

Een drijfhulpmiddel van 50 newton, ISO 12402-5, houdt een zwemmer die bij bewustzijn is en zelf meehelpt aan de oppervlakte. Denk aan een zwemvest voor watersporters. Vanaf 100 newton, de klassen 12402-4 en 12402-3, wordt het een reddingsvest dat een bewusteloze drager op zijn rug draait zodat de luchtweg vrij komt. Dat is de functie waar het bij verdrinking om draait, en die kunnen alleen die zwaardere klassen leveren.

Alles wat niet onder die norm valt is per definitie geen reddingsmiddel, hoe het ook wordt aangeprezen. Dat is geen formaliteit maar een praktisch onderscheid: het zegt precies wat er gebeurt op het moment dat jij niets meer kunt doen.

Wat een zwemboei wel en niet doet

Een zwemboei is een felgekleurde, opblaasbare boei die je met een heupband achter je aan trekt. Het product wordt verkocht op zichtbaarheid, en dat is terecht, want dat is precies wat het levert. In open water steekt alleen je hoofd boven het wateroppervlak uit en dat is vanaf een boot of jetski nauwelijks te onderscheiden van een golf.

Daarnaast biedt de boei een rustpunt. Krijg je kramp of raak je vermoeid, dan kun je ertegenaan leunen en op adem komen. Dat is in de praktijk waardevol en het is de reden dat veel openwaterzwemmers er niet meer zonder gaan.

Wat een zwemboei niet doet: hij draagt je gewicht niet, hij houdt je niet uit zichzelf drijvend en hij doet niets voor je als je het bewustzijn verliest. Fabrikanten zijn daar over het algemeen eerlijk over. Beoordeel de boei dus op zichtbaarheid en comfort en niet op wat hij bij een echte noodsituatie zou moeten doen. Welke modellen daarin het beste presteren lees je in ons overzicht van de beste zwemboeien.

Opblaasbare polsbandjes en heupbanden

De laatste jaren duiken er via internationale marktplaatsen steeds vaker polsbandjes op die zichzelf met een CO2 patroon opblazen tot een ballon. Ze worden verkocht onder namen als anti-verdrinkingsarmband en zijn er vanaf ongeveer tien euro. De belofte is aantrekkelijk: een klein bandje om je pols dat je bij nood naar de oppervlakte brengt.

Er zitten drie problemen aan die belofte. Ten eerste moet je bij bewustzijn zijn en de trekker vinden en bedienen, precies op het moment dat paniek toeslaat en je fijne motoriek het slechtst werkt. Ten tweede brengt een opgeblazen ballon aan je pols je arm omhoog, niet je hoofd, en er is geen mechanisme dat je met je gezicht boven water houdt. Ten derde vallen deze bandjes niet onder de ISO 12402 norm en zijn ze in Nederland niet via het reguliere retailkanaal verkrijgbaar, wat betekent dat er geen partij is die aansprakelijk is als het ding faalt.

Er bestaat wel een serieuze variant van hetzelfde principe. Enkele fabrikanten maken een compacte heupband die bij nood met een gaspatroon een boei opblaast. Die zijn beter gebouwd, kosten rond de honderd euro en worden door de fabrikant zelf uitdrukkelijk gepresenteerd als aanvulling en niet als vervanging van een reddingsvest. Ook daarvoor geldt dat je bij bewustzijn moet zijn om de trekker te bedienen.

De conclusie is niet dat deze producten waardeloos zijn. De conclusie is dat ze werken voor het scenario waarin je nog kunt handelen, en niets doen voor het scenario waarin dat niet meer lukt. Dat tweede scenario is nu juist het scenario waarin mensen verdrinken.

Waar het in Nederland daadwerkelijk misgaat

Het beeld van verdrinking is voor veel mensen de zee, maar het merendeel van de incidenten in Nederland speelt zich af in binnenwater: sloten, kanalen, rivieren, grachten en recreatieplassen. Dat zijn precies de plekken waar geen toezicht is, waar geen vlaggen hangen en waar niemand meekijkt.

Ook de doelgroep wijkt af van het beeld. Het gaat in de meeste gevallen niet om kleine kinderen bij een zwembad, maar om volwassen mannen, met ouderen als aparte risicogroep. Dat verandert de logica van veiligheidsproducten aanzienlijk. Iemand die onwel wordt tijdens een tocht in een plas heeft niets aan een gadget dat hij zelf moet activeren.

Dat is de reden dat dit onderwerp niet begint bij welk product je koopt, maar bij de vraag of er iemand is die merkt dat er iets misgaat. Alle producten in deze categorie zijn hulpmiddelen die pas werken binnen dat kader, niet in plaats daarvan.

Wat wel werkt in open water

De maatregelen met het grootste effect kosten niets. Zwem niet alleen, en laat aan wal weten waar je te water gaat en hoe laat je terug wilt zijn. Dat is geen cliché maar de enige maatregel die werkt in het scenario waarin jij zelf niets meer kunt doen.

Beoordeel daarnaast het water voordat je erin gaat. Aflandige wind duwt je van de kant af en wordt vanaf het strand consequent onderschat, omdat het water er juist rustig uitziet. Bij stroming in rivieren en bij zeegaten geldt hetzelfde. De vlaggen op bewaakte stranden zijn geen advies maar een waarschuwing die op meting berust.

Onderschat koud water niet. Bij een watertemperatuur onder de vijftien graden treedt binnen enkele seconden een schrikreactie op met versnelde ademhaling en verminderde controle. Dat effect duurt ongeveer een minuut en is de reden dat mensen die uitstekend kunnen zwemmen toch in de problemen komen. Ga rustig te water, wacht die eerste minuut af en begin pas daarna met zwemmen.

Praktische informatie over stromingen, vlaggen en gedrag op het strand publiceert Reddingsbrigade Nederland. Voor zwemmen op zee en ruimer vaarwater geeft de KNRM aanvullende veiligheidsadviezen.

Kies daarnaast je locatie bewust. Een bewaakt strand of een officiële zwemlocatie is geen overbodige luxe maar de enige plek waar iemand structureel meekijkt. Zwem je liever op een rustiger plek, ga dan in elk geval niet alleen en blijf binnen een afstand van de kant die je ook tegen de wind in kunt afleggen.

Een laatste punt dat vaak wordt vergeten: vermoeidheid komt bij openwaterzwemmen sneller dan in een zwembad. Er is geen rand om even aan te hangen, de watertemperatuur ligt lager en golfslag kost extra energie. Reken erop dat je in open water eerder moe bent dan je op basis van je baantjes zou verwachten, en plan je route zo dat je halverwege kunt keren.

Hoe je een keuze maakt

Begin bij de vraag welk scenario je wilt afdekken. Wil je gezien worden door boten en supper, dan is een zwemboei het juiste antwoord en hoef je niet verder te kijken. Wil je iets meenemen voor het geval je in de problemen komt terwijl je nog kunt handelen, dan is een opblaasbare heupband van een fabrikant met een naam een verdedigbare aanvulling.

Wil je bescherming voor het scenario waarin je het bewustzijn verliest, dan is er maar één antwoord: een reddingsvest van minimaal 100 newton volgens ISO 12402. Dat is niet praktisch om in te zwemmen, en dat is precies waarom die bescherming in het water bij zwemmen simpelweg niet bestaat. Op een boot, een sup of een kajak is het wel de juiste keuze.

Wat je in geen geval moet doen is een goedkoop bandje kopen en je gedrag daarop aanpassen. Verder de zee op zwemmen omdat je iets om je pols hebt is meetbaar gevaarlijker dan zonder dat bandje dichter bij de kant blijven.

Tot slot iets over wat je aanhebt. Een wetsuit levert drijfvermogen op en isoleert tegen koud water, en dat maakt hem in het voor- en naseizoen een serieuzer veiligheidsmiddel dan de meeste gadgets die als zodanig worden verkocht. Een felgekleurde badmuts werkt op dezelfde manier: het is geen product met een veiligheidsclaim, maar het maakt je hoofd zichtbaar en dat is precies waar het bij zwemmen in open water uiteindelijk allemaal op aankomt.

Onderhoud en controle van wat je meeneemt

Een hulpmiddel dat het niet doet is gevaarlijker dan geen hulpmiddel, omdat je je gedrag er wel op hebt aangepast. Dat geldt voor alle producten in deze categorie. Een zwemboei die langzaam leegloopt merk je pas als je erop wilt leunen, en dat is precies het verkeerde moment.

Blaas de boei daarom voor elke tocht helemaal op en controleer of hij na tien minuten nog even hard is. Modellen met meerdere luchtkamers controleer je per kamer. Spoel na gebruik in zout water alles af met kraanwater, want zout tast naden en sluitingen aan, en dat is de meest voorkomende oorzaak van lekkage na een paar seizoenen.

Bij producten met een gaspatroon geldt een extra controle. Patronen lopen na verloop van tijd leeg of corroderen, zeker na contact met zout water. Fabrikanten geven aan hoe vaak het patroon vervangen moet worden en of het na een activering opnieuw te gebruiken is. Een heupband met een leeg patroon is een gordel zonder functie.

Voor reddingsvesten met automatische opblaasfunctie geldt hetzelfde in versterkte mate: die hebben periodiek onderhoud nodig, inclusief controle van de zoutpil of het hydrostatische mechanisme. Een vest dat jarenlang ongecontroleerd in een kist heeft gelegen is geen zekerheid.

Voor ouders en kinderen

Voor kinderen gelden andere regels. Zwembandjes en opblaasbare drijfmiddelen vallen onder de speelgoednorm EN 13138 en zijn nadrukkelijk speelgoed, geen veiligheidsmiddel: ze zijn bedoeld voor gebruik onder direct toezicht in ondiep water. Op open water is een goedgekeurd zwemvest volgens ISO 12402 de juiste keuze.

Informatie over productveiligheid en terugroepacties van dit soort artikelen staat bij de NVWA. Voor de actuele kwaliteit en veiligheid van officiële zwemlocaties kun je terecht bij Zwemwater.nl.

De belangrijkste maatregel voor kinderen blijft toezicht op armlengte. Geen enkel product vervangt een volwassene die kijkt.

Samengevat: koop een zwemboei omdat je gezien wilt worden, niet omdat je gered wilt worden. Wil je die tweede functie echt, dan heb je een gecertificeerd reddingsvest nodig en geen gadget. En wat je ook meeneemt het water in, de twee maatregelen die het meeste opleveren blijven dat je niet alleen zwemt en dat iemand aan wal weet waar je bent.