Compostmachine of wormenbak: wat past bij jouw keukenafval?

Door Ramon van Berkom

Waarom deze vergelijking zelden eerlijk wordt gemaakt

Zoek je op dit onderwerp, dan kom je uit bij twee soorten pagina's. Afvalorganisaties en kwekers vergelijken de wormenbak met een composthoop en laten het apparaat buiten beschouwing. En de enkele blog die het apparaat wel noemt, voert vooral het duurzaamheidsargument aan: een wormenbak gebruikt geen stroom, dus die wint.

Dat argument klopt, maar het beantwoordt de vraag niet. Wie een compostmachine overweegt heeft meestal geen tuin, geen schuur en geen zin in een bak met levende dieren. Voor die lezer is stroomverbruik niet de beslissende factor.

Hieronder staan de punten die de keuze wel bepalen, inclusief de twee waarop de machine verliest.

De vergelijking op een rij

Machine naast wormenbak

Waar moet je op letten?

checkmark Heb je buitenruimte of een schuur waar een bak kan staan

checkmark Hoeveel bordrestjes, vlees en zuivel hou je over

checkmark Ga je het eindproduct daadwerkelijk gebruiken

checkmark Wil je iets dat aandacht vraagt of iets dat je aanzet en vergeet

checkmark Hoeveel afval produceer je per week, want beide systemen hebben een plafond

checkmark Hoe lang blijf je op dit adres wonen, want een bak verhuist lastiger dan een apparaat

Hoe de twee systemen werken

Een compostmachine verhit de bak tot ongeveer zestig a zeventig graden en roert of maalt tegelijk. Het vocht verdampt en wordt via een koolstoffilter afgevoerd, en wat achterblijft is een droog, kruimelig restproduct dat nog maar een tiende tot een vijfde van het oorspronkelijke volume beslaat. Er zit geen leven in het apparaat, dus er is ook niets dat uit balans kan raken.

Een wormenbak werkt precies andersom. Compostwormen, die rood zijn en soms oranje strepen dragen, verteren per dag ongeveer hun eigen gewicht aan materiaal. Ze eten geen vers afval: eerst moet een bacteriele omzetting plaatsvinden, en pas daarna gaan de wormen aan de slag. Dat verklaart waarom te snel te veel voeren de meest gemaakte beginnersfout is.

Het resultaat verschilt navenant. Uit een wormenbak komt wormencompost die volgens kwekers fijner en voedzamer is dan gewone compost en niet gezeefd hoeft te worden, plus percolaat dat je sterk verdund aan kamerplanten geeft. Uit de meeste machines komt gedroogd voedselafval dat nog moet verteren.

Er is een uitzondering aan de machinekant. Een klein deel van de apparaten werkt met een microbencultuur in plaats van met drogen en malen; die leveren wel echte compost. Ze kosten alleen ruim het dubbele van een instapmodel.

Wanneer de machine wint

In een appartement zonder balkon is er simpelweg geen plek voor een wormenbak die prettig op temperatuur blijft. Een apparaat van drie of vier liter past op het aanrecht en heeft verder niets nodig.

Het tweede punt is wat je kwijt wilt. Hou je regelmatig bordrestjes over met een stukje vlees of saus erbij, dan loopt een wormenbak daarop vast. Een machine verwerkt het zonder problemen, al verschilt het per model. Wat er bij apparaten wel en niet in mag staat in de koopgids over wat er in een elektrische composteerder mag.

En tempo. Een machine maakt je bak in een nacht leeg. Een wormenbak werkt in het tempo van de wormen, en dat tempo zakt in de winter.

Wanneer de wormenbak wint

Op kosten is het geen discussie. Een wormenbak kost een fractie van een machine en verbruikt daarna niets. Een apparaat kost honderden euro's plus stroom en filters, elk jaar opnieuw.

Op eindproduct evenmin. Wormencompost is direct bruikbaar en volgens kwekers voedzamer dan gewone compost, en je krijgt er percolaat bij dat je verdund aan kamerplanten geeft. De meeste machines leveren gedroogd granulaat dat eerst nog moet narijpen. Alleen de microbiele modellen maken echte compost, en dat verschil leggen we uit in de koopgids over echte compost en gedroogd afval.

Wil je weten welke bakken er zijn en wat ze kosten, kijk dan in de toplijst met wormenhotels. Een derde route is de bokashi emmer, die binnen staat, wel vlees en zuivel aankan en geen stroom vraagt.

Wat kosten ze over vijf jaar?

Deze rekensom maakt niemand, terwijl hij de keuze voor veel mensen beslist.

Een wormenbak koop je eenmalig en vul je aan met compostwormen. Daarna zijn er geen kosten meer: geen stroom, geen filters, geen verbruiksmateriaal. Gaat er iets mis met de populatie, dan koop je nieuwe wormen en dat is het.

Een machine kost bij aanschaf honderden euro's. Daarbovenop reken je op stroom en op koolstoffilters die bij de meeste modellen na zeshonderd draaiuren tot een jaar aan vervanging toe zijn. Over vijf jaar tikt dat aan, en dat bedrag komt bovenop een aanschafprijs die al een veelvoud is van een bak.

Het eerlijke tegenargument: een machine vervangt geen tuin. Heb je geen plek voor een bak, dan vergelijk je niet twee systemen maar een systeem met niets doen. In dat geval is de rekensom niet machine tegenover bak, maar machine tegenover een gft-bak die ruikt.

De duurzaamheidsvraag, kort

Je komt dit argument overal tegen: een apparaat gebruikt stroom en is daarom minder duurzaam dan wormen of bokashi. Dat klopt, en wie puur op milieuwinst stuurt kiest geen machine.

Maar er staat iets tegenover. Voedselafval dat in de restafvalbak belandt wordt verbrand; afval dat je zelf verwerkt niet. Voor huishoudens die hun gft nu niet scheiden omdat het gaat ruiken, is een apparaat milieuwinst in plaats van verlies. De vergelijking hangt dus af van wat je alternatief werkelijk is, en niet van wat het in theorie zou kunnen zijn.

Wat wel vaststaat: een apparaat kopen terwijl je al een werkende composthoop of wormenbak hebt, levert niets op. Dan is het een aankoop die zichzelf niet terugverdient, niet in geld en niet in milieu.

Zo pak je het slim aan

Een paar overwegingen die in de praktijk het verschil maken.

• Twijfel je, begin dan met het goedkoopste systeem dat op je situatie past en niet met het duurste
• Heb je buitenruimte, probeer dan eerst een wormenbak of bokashi voordat je honderden euro's uitgeeft
• Snijd bij beide systemen je afval klein, dat versnelt het proces merkbaar
• Reken bij een machine de filters mee, want dat zijn terugkerende kosten
• Laat granulaat uit een machine eerst enkele weken narijpen voordat je het bij planten gebruikt
• Combineren mag: veel moestuinders hebben zowel een bak als een hoop

Drie situaties en het antwoord

Appartement zonder balkon, twee personen, veel bordrestjes. Hier is de machine de enige werkbare route. Een wormenbak heeft geen plek en zou het soort afval dat jij overhoudt grotendeels weigeren.

Rijtjeshuis met tuin en moestuin, gezin van vier. Hier wint de wormenbak of de hoop. Je hebt ruimte, je hebt een bestemming voor het eindproduct, en het volume dat een gezin produceert loopt bij een machine tegen de bakgrootte aan.

Appartement met balkon, een persoon, vooral groente en fruit. Hier kan allebei. Begin dan met de goedkoopste optie, want dat is het systeem dat je zonder spijt weer kunt wegdoen als het niet bevalt.

Veelgemaakte fouten

De eerste is een machine kopen om bodemverbetering te krijgen zonder te controleren welke techniek erin zit. De meeste modellen drogen en malen en leveren geen compost.

De tweede is een wormenbak overvoeren. Wormen eten geen vers afval; er moet eerst een bacteriele omzetting plaatsvinden. Te snel te veel erin is de meest gemaakte beginnersfout.

De derde is beide systemen op tuinafval zetten. Takken, bladeren en grote hoeveelheden gras horen in geen van beide. Daarvoor blijft een hoop of bak de plek, zoals Milieu Centraal over zelf composteren uitlegt.

En de vierde: denken dat de keuze definitief is. Veel mensen beginnen met een bak en kopen later alsnog een apparaat voor de restjes die de wormen laten liggen.

En een vijfde die specifiek bij machines speelt: kiezen op het aantal standen of op een zelfreinigingsfunctie. Vrijwel elk apparaat in deze prijsklasse heeft die, dus ze onderscheiden niet. Techniek, inhoud en geluid doen dat wel.

Ervaringen

• Wie overstapt van bak naar machine noemt het wegvallen van fruitvliegjes als grootste winst
• Gebruikers van een machine merken dat een gezin sneller meer afval maakt dan het apparaat aankan
• Bij wormenbakken is overvoeren de klacht die het vaakst terugkomt
• Het narijpen van machinegranulaat verrast veel kopers achteraf
• Meerdere mensen houden uiteindelijk beide systemen naast elkaar

chat-emoji Kies je toch voor een apparaat? In de toplijst staat per model welke techniek erin zit.

En als je al een composthoop hebt?

Dan is het antwoord kort: je hebt geen van beide nodig. Een werkende hoop of compostbak verwerkt hetzelfde afval, kost niets en vraagt alleen af en toe omzetten. Een apparaat erbij kopen levert in dat geval niets op.

De uitzondering zijn de restjes die niet op een hoop horen. Vlees, vis, zuivel en gekookt eten trekken ongedierte aan en gaan rotten voordat ze verteren. Hou je daar veel van over, dan is een apparaat of een bokashi emmer een aanvulling op je hoop en geen vervanging ervan.

Hetzelfde geldt voor wie een hoop heeft maar hem in de winter niet wil bezoeken. Een machine in de keuken overbrugt dan de koude maanden, waarna je het granulaat in het voorjaar alsnog op de hoop kwijt kunt om verder te rijpen.

Ook interessant

Zoek je een apparaat dat wel echte compost maakt, lees dan de review van de Reencle Prime. Dat is een van de weinige modellen met een bacteriecultuur. Wil je juist het goedkoopste instapmodel bekijken, dan is de NutriChef keukencomposter het vertrekpunt.

Kort samengevat

Geen buitenruimte, weinig afval en veel bordrestjes: machine. Wel buitenruimte, een bestemming voor het eindproduct en geduld: wormenbak. Wil je vooral van de geur in je gft-bak af en gaat het eindproduct je eigenlijk niet zoveel aan, dan is de machine de praktische keuze en de wormenbak de principiele.

Twijfel je nog, dan is de goedkoopste route ook de verstandigste. Een wormenbak of bokashi emmer kost een fractie van een apparaat, en als het niet bevalt heb je weinig verloren. Andersom is dat niet zo, want een apparaat van enkele honderden euro's verkoop je met moeite door.

En wat je ook kiest: begin klein. Bij een wormenbak betekent dat weinig voeren in de eerste weken, bij een machine dat je de bak niet tot de rand vult. Beide systemen werken het best als je ze rustig laat opstarten, en in beide gevallen is ongeduld de oorzaak van de meeste klachten.

Verder lezen

Alle apparaten met techniek, capaciteit en geluidsniveau staan in de toplijst met elektrische composteerders. Meer achtergrond over compost en bodem vind je bij de Consumentenbond.