Zelf kippenvoer malen: moet het en hoe grof precies?

Door de redactie van Bestereviews.nl

Moet je graan voor kippen eigenlijk malen?

Voor volwassen kippen luidt het eerlijke antwoord: niet per se. Een kip heeft geen tanden maar een spiermaag, een gespierd deel van het maagdarmkanaal waarin opgenomen steentjes het graan fijnwrijven. Dat systeem werkt goed, mits het dier grit kan opnemen. Zonder grit stokt het en dan is malen wel degelijk een oplossing.

Voor kuikens en jonge dieren ligt het anders. Die kunnen een hele tarwekorrel niet verwerken en krijgen hun voer fijn, waarna je de maalgraad geleidelijk grover maakt naarmate ze groeien. Dat is precies de reden waarom hobbyhouders met eigen aanwas vaker een molen aanschaffen dan houders van een vast koppel volwassen kippen. Achtergrond over de werking van de spiermaag staat op Wikipedia over de spiermaag.

De derde situatie waarin malen wint, is het zelf samenstellen van een compleet voer. Zodra je granen mengt met schelpengrit, een eiwitbron of aanvullingen, gaan kippen selecteren. Ze pikken de mais eruit en laten de rest liggen. Alles op dezelfde korrelgrootte brengen lost dat op, en dat is de enige manier om zeker te weten dat elk dier ook echt de volledige samenstelling binnenkrijgt.

Er is nog een vierde situatie, en die wordt vaak over het hoofd gezien: hard graan dat je koppel simpelweg laat liggen. Gerst is het klassieke voorbeeld. De korrel heeft puntige uiteinden en veel kippen weigeren hem, waardoor je hem na elke voerbeurt in de bak ziet liggen. Grof breken lost dat op en scheelt verspilling, terwijl je het graan verder niet hoeft te vervangen.

Wat in geen van deze vier situaties geldt, is dat malen het voer voedzamer maakt. De voedingswaarde van een graankorrel verandert niet doordat je hem breekt; je maakt hem alleen toegankelijker of beter mengbaar. Wie een molen koopt in de verwachting dat zijn kippen er beter van gaan leggen, koopt hem om de verkeerde reden.

Hoe grof moet het, per leeftijd en per voervorm

De zeefmaat is de enige knop waaraan je draait. Bij een slagmolen bepaalt de zeef de bovengrens van de korrelgrootte; een fijnere instelling bestaat niet. Wie dat onderscheid nog niet scherp heeft, vindt de uitleg in onze koopgids over het verschil tussen malen voor meel en malen voor veevoer.

Als vuistregel werken drie bereiken. Voor kuikens in de eerste weken ga je naar de fijnste zeef, ruwweg 2 mm, zodat het voer een kruimelige structuur krijgt. Voor opgroeiende dieren schuif je naar 3 of 4 mm. Voor volwassen kippen is 6 tot 8 mm ruim voldoende; daar breek je de korrel eerder dan dat je hem vermaalt, en dat is precies genoeg.

Ga niet fijner dan nodig. Meelfijn voer stuift, plakt aan snavels en gaat bij vocht klonteren in de voerbak. Bovendien verlies je het scharrelvoordeel: kippen die iets te doen hebben met hun voer vervelen zich minder en pikken minder naar elkaar. Grof geschroot graan zit daartussenin en is voor de meeste koppels de praktische optimum.

Het seizoen speelt ook mee. In de winter geef je mais vaak juist heel, omdat de trage vertering van een hele korrel warmte oplevert en dat is precies wat het dier dan nodig heeft. Diezelfde mais fijn malen haalt dat effect eruit. In de zomer is die overweging er niet en kun je gerust breken wat je wilt breken.

Een praktisch voorbeeld maakt het concreet. Stel je hebt zes volwassen kippen en een broedsel kuikens. Dan draai je eerst een kleine portie op 2 mm voor de kuikens, wisselt de zeef en draait daarna de hoofdportie op 6 of 8 mm voor de rest. Twee gangen, een kwartier werk, en beide groepen krijgen wat bij hun leeftijd past. Voor de kippen die los in de ren scharrelen houd je daarnaast gewoon een zak hele granen achter de hand.

Waar moet je op letten?

✓ Hebben je kippen grit tot hun beschikking, dan is malen voor volwassen dieren optioneel

✓ Kuikens en jonge dieren krijgen wel fijn voer, met een geleidelijk grovere maalgraad

✓ Meng je granen met grit of een eiwitbron, dan is malen nodig tegen selectiegedrag

✓ Maal in porties van maximaal twee weken, want gebroken graan oxideert snel

✓ Strooivoer voor in de ren blijft altijd heel, dat is het hele punt ervan

✓ Sla mais bij vorst niet fijn: hele mais levert juist de warmte die het dier dan nodig heeft

Deze zes punten dekken vrijwel elke situatie die een hobbyhouder tegenkomt. Valt jouw geval in meerdere categorieen tegelijk, bijvoorbeeld kuikens en volwassen dieren in hetzelfde hok, dan maal je in twee gangen met verschillende zeven.

Zo pak je het slim aan

Een werkbare routine scheelt meer dan de keuze van het apparaat. Vijf punten uit de praktijk.

• Maal een vaste porties per keer, bijvoorbeeld tien kilo, en noteer hoelang je koppel daarmee doet
• Bewaar hele korrels in de zak en geschroot graan in een afsluitbare ton, apart van elkaar
• Doe de maalbeurt bij droog weer; vochtig graan smeert de zeef dicht en verhoogt het schimmelrisico
• Draai bij de eerste beurt van een nieuwe zeef een handvol graan door en gooi dat weg
• Klop de zeef na elke sessie uit, want vastgekoekte resten kosten meteen doorvoer

Belangrijk om te weten voordat je begint: etensresten uit de eigen keuken mogen in Nederland niet aan kippen worden gevoerd, ook niet aan hobbykippen. Dat is Europese regelgeving rond dierlijke bijproducten en het geldt ongeacht hoe klein je koppel is. Groenten rechtstreeks uit de tuin vallen daar niet onder. Praktische informatie over het houden en voeren van hobbypluimvee staat bij Levende Have.

Houd tot slot bij wat je doet. Een aantekening op de ton met de maaldatum en de gebruikte zeef klinkt overdreven, maar na een paar maanden weet je precies hoeveel je koppel per week wegwerkt en welke maalgraad het beste ligt. Dat is de informatie waarmee je de porties afstemt en verspilling voorkomt, en het kost je vijf seconden per beurt.

Wat kost het en wanneer loont het

De rekensom bestaat uit drie posten: het prijsverschil per kilo tussen losse granen en kant-en-klaar legvoer, de aanschaf van de molen, en je eigen tijd. Die eerste post verschilt sterk per leverancier en per regio, dus die moet je zelf narekenen bij je voerhandel of agrarische cooperatie. Los graan per baal is doorgaans goedkoper per kilo dan geperst legvoer in zakken, maar hoeveel precies wisselt per seizoen en per graansoort.

De tweede post staat wel vast. Een volwaardige voermolen met verwisselbare zeven en een ruime opvangbak begint rond de 92 euro. Compacte batchmolens die 500 gram per keer verwerken staan lager, rond de 59 euro, maar die zijn voor een koppel kippen te klein om plezierig mee te werken.

De derde post vergeten de meeste rekensommen. Een maalbeurt van tien kilo kost inclusief opstellen, vullen en schoonmaken een kwartier tot twintig minuten. Doe je dat elke twee weken, dan kom je op een half uur per maand. Voor wie dat als klusje ziet, is het geen kostenpost. Voor wie het als last ervaart, weegt het tegen de besparing op, en dan is een zak legvoer halen simpelweg de betere keuze.

Onderaan de streep loont malen vooral bij drie of meer kippen, bij eigen aanwas met kuikens, of wanneer je toch al graan per baal inkoopt voor andere dieren. Bij twee kippen zonder aanwas is de terugverdientijd zo lang dat het argument verschuift van geld naar controle over de ingredienten.

Reken ook de opslag mee. Graan per baal inkopen scheelt fors per kilo, maar dan moet je die baal wel droog en muisvrij kwijt kunnen. Een afsluitbare voorraadton is daarvoor het minimum, en je hebt er in de praktijk twee nodig: een voor hele korrels en een voor het geschroot dat je in porties maalt. Wie die ruimte niet heeft, verliest een deel van het prijsvoordeel doordat hij toch in kleinere hoeveelheden moet blijven kopen.

Veelgemaakte fouten

De grootste fout is een voorraad malen. Het voelt efficient om een hele zak in een middag door te draaien, maar je maakt daarmee een product met een houdbaarheid van weken en zet het weg voor maanden. Ranzig vet ruik je pas als het ver heen is, en kippen eten het lang voordat jij het merkt.

De tweede fout is fijner malen dan nodig. Meelfijn voer stuift bij het vullen van de bak, hecht aan snavels en klontert zodra er vocht bij komt. Grof is bij volwassen dieren vrijwel altijd beter dan fijn.

De derde fout is oliehoudende zaden door de molen halen. Zonnebloempitten en lijnzaad zijn prima kippenvoer, maar ze laten tijdens het malen olie los die zich met stof vermengt tot een pasta. Die smeert de zeef dicht. Voeg zulke zaden na het malen toe aan het mengsel, heel, zoals ze zijn.

De vierde fout is grit vergeten. Wie overstapt op zelf gemalen voer en de kippen tegelijk geen grit meer aanbiedt, haalt twee steunpilaren onder de vertering vandaan. Grit hoort er altijd los bij te staan, ongeacht de vorm van het voer.

De vijfde fout is te snel overstappen. Kippen reageren slecht op een plotselinge voerwissel en kunnen daardoor van de leg raken. Meng het nieuwe mengsel geleidelijk door het oude, over een week of twee, in plaats van van de ene dag op de andere om te schakelen.

De zesde fout is de plek van de molen. Een apparaat van 1300 watt dat mais schroot maakt fors lawaai en er komt fijn stof vrij. Dat hoort in een schuur of garage, en niet in de bijkeuken naast de wasmachine. Meer over het beperken van voedselverspilling en het verantwoord omgaan met reststromen staat bij Milieu Centraal.

Ervaringen

• Houders met eigen aanwas noemen de kuikenfase als het moment waarop de molen zich bewees
• Wie alleen volwassen kippen houdt, gebruikt de molen in de praktijk minder vaak dan vooraf gedacht
• De overstap naar zelf mengen gaat het beste geleidelijk, omdat kippen slecht op plotselinge voerwissels reageren
• Klachten gaan zelden over de maalkwaliteit en vrijwel altijd over geluid en stof

💬 Twijfel je of het bij jouw koppel loont? Tel eerst hoeveel kilo je per maand vervoert en of er kuikens bij zitten. Die twee getallen beslissen het.

Ook interessant

Ben je aan het kijken welk apparaat bij deze toepassing past, dan is de instapklasse met verwisselbare zeven het relevante segment. Wij bekeken de Wiesenfield graanmolen van 25 liter als voorbeeld van wat je in die klasse krijgt: 1300 watt, vijf zeven van 2 tot 8 mm en een opvangbak die groot genoeg is om een portie in een keer door te draaien.

Wat bij deze toepassing zwaarder weegt dan het vermogen, is of de zeefset de bereiken dekt die je nodig hebt. Een molen die alleen met een zeef van 4 mm wordt geleverd, dwingt je tot een compromis tussen kuikens en volwassen dieren. Vijf zeven van 2 tot 8 mm dekt de hele levensfase van je koppel zonder dat je iets hoeft bij te kopen.

Verder lezen

Alle modellen die wij hebben bekeken staan met hun zeefsets, vermogen en capaciteit naast elkaar in de toplijst met elektrische graanmolens. Let bij het vergelijken vooral op de zeefmaten die worden meegeleverd, want die bepalen bij deze toepassing meer dan het vermogen.